De recente impasse over Groenland, geïnitieerd door de uitgesproken interesse van de voormalige Amerikaanse president Donald Trump in het verwerven van het grondgebied, lijkt te zijn geëscaleerd dankzij een krachtige, hoewel grotendeels onuitgesproken, reactie van de Europese leiders. Terwijl Trump de retoriek aanvankelijk escaleerde met dreigementen met tarieven en zelfs zinspeelde op de ontbinding van de NAVO als niet aan zijn eisen werd voldaan, trok hij zich uiteindelijk terug na discussies op het Wereld Economisch Forum in Davos. Deze uitkomst was niet toevallig; het was het directe resultaat van het feit dat Europa blijk gaf van zijn bereidheid om wraak te nemen, waardoor verdere agressie effectief werd afgeschrikt.
De logica van afschrikking
De situatie benadrukt een kernprincipe van de internationale betrekkingen dat bekend staat als de ‘afschrikkingstheorie’. Dit concept, dat voortkomt uit het nucleaire tijdperk en de Koude Oorlog, berust op het idee dat potentiële agressors kunnen worden afgeschrikt door de kosten van actie onaanvaardbaar hoog te maken. Zoals professor Henry Farrell van de Johns Hopkins Universiteit uitlegde, vereist dit niet noodzakelijkerwijs openlijke bedreigingen; Het louter overtuigen van een tegenstander dat escalatie tot ongewenste gevolgen zal leiden, is vaak voldoende.
Het historische voorbeeld van Amerikaanse troepen die tijdens de Koude Oorlog in West-Berlijn waren gestationeerd, illustreert dit principe op brute wijze. Hoewel die soldaten de stad niet effectief konden verdedigen, creëerde hun aanwezigheid een berekend risico: een aanval op Berlijn zou resulteren in slachtoffers die geen enkele Amerikaanse president bereidwillig zou accepteren, wat mogelijk zou escaleren tot een nucleair conflict.
Europa’s subtiele maar effectieve reactie
In het geval van Groenland hoefde Europa geen kernwapens in te zetten of zelfs maar expliciete ultimatums te stellen. In plaats daarvan voerden acht Europese landen kleinschalige militaire oefeningen uit op het eiland, waardoor er feitelijk een ‘struikeldraad’ ontstond. Dit betekende dat elke Amerikaanse invasie onmiddellijk een reactie van meerdere NAVO-bondgenoten zou uitlokken, wat de inzet voor Trump zou verhogen.
Een verdere versterking van dit afschrikmiddel was het anti-dwanginstrument van de Europese Unie – een vaag gedefinieerd juridisch mechanisme dat de EU in staat stelt represailles te nemen tegen economische druk door middel van maatregelen als investeringsbeperkingen of inbeslagname van intellectueel eigendom. Hoewel er nooit expliciet een beroep op werd gedaan, was het bestaan ervan een signaal dat Europa bereid was te escaleren als het werd geprovoceerd.
De terugtocht van Trump en de kracht van geloofwaardige bedreigingen
De toonverandering van de Amerikaanse minister van Financiën Scott Bessent voor en na de discussies in Davos is veelzeggend. Aanvankelijk stond Bessent de mogelijke reactie van Europa afwijzend, maar later smeekte Bessent de Europese leiders om niet te escaleren, waarbij hij suggereerde dat gesprekken achter de schermen de dreiging geloofwaardig hadden gemaakt.
Uiteindelijk framede Trump de uitkomst als een overwinning, maar de realiteit is een duidelijke demonstratie van het vermogen van Europa om zich terug te trekken tegen de druk van de VS. Het waarschijnlijke resultaat zal een overeenkomst zijn over de veiligheid in het Noordpoolgebied, waardoor Trump succes kan claimen en tegelijkertijd een kostbare confrontatie kan vermijden.
De Groenlandse episode onderstreept dat zelfs als er geen sprake is van directe confrontatie, geloofwaardige afschrikking zeer effectief kan zijn bij het vormgeven van internationaal gedrag.
